Những tin nhắn mời gọi đầu tư với lợi nhuận cao, những cuộc gọi giả danh cơ quan chính phủ, những đường link lạ được chia sẻ qua mạng xã hội... đây không còn là những sự cố ngẫu nhiên hay hành động của các cá nhân độc lập. Đằng sau chúng là một hệ thống tội phạm được vận hành khép kín, nơi con người trở thành "công cụ sản xuất", công nghệ bị biến thành "vũ khí", và dòng tiền chảy qua biên giới nhanh chóng. Trong những năm gần đây, Đông Nam Á nổi lên như một trung tâm quan trọng của "công nghiệp lừa đảo" toàn cầu. Điều đáng lo ngại nhất không chỉ là những tổn thất tài chính cho từng cá nhân, mà là sự chuyển biến về bản chất: lừa đảo trực tuyến đang trở thành một thách thức an ninh không truyền thống, có khả năng xói mòn niềm tin xã hội và tạo ra sự bất ổn kéo dài.
Từ tội phạm rời rạc đến "công nghiệp" có tổ chức
Trước đây, lừa đảo trực tuyến thường được nhìn nhận như hành động riêng lẻ của những cá nhân ẩn danh. Tuy nhiên, bức tranh hiện tại cho thấy một cấu trúc hoàn toàn khác. Các nghiên cứu quốc tế cho thấy nhiều mạng lưới lừa đảo trong khu vực hoạt động như những tổ chức tội phạm xuyên quốc gia, vận hành với tính chuyên nghiệp của doanh nghiệp.
Những "đội ngũ" này có phân công rõ ràng:
- Nhóm tuyển dụng và đào tạo nhân sự
- Bộ phận vận hành hạ tầng công nghệ
- Đội ngũ quản lý dòng tiền
- Lực lượng đối phó với cơ quan chức năng
Nạn nhân được phân tán trên nhiều quốc gia và châu lục, trong khi lợi nhuận được tái đầu tư để nâng cấp phương thức lừa đảo, mở rộng phạm vi hoạt động và "mua thời gian" trước các chiến dịch truy quét. Sợi dây nối các vụ lừa đảo với an ninh chính là "công nghiệp" này không hoạt động đơn độc. Nó liên kết với buôn người, cưỡng bức lao động và rửa tiền, tạo thành một chuỗi tội phạm đa tầng.
Các điều tra quốc tế giai đoạn 2023-2025 đã phát hiện những khu phức hợp khép kín tại Campuchia, Myanmar và các vùng lân cận, nơi người lao động bị lừa tuyển hoặc ép buộc làm việc cho các đường dây lừa đảo. Kịch bản thường bắt đầu bằng lời mời làm việc với "lương cao", "không cần bằng cấp", "bao ăn ở". Sau đó là thu giữ giấy tờ, giam giữ, đe dọa và trừng phạt nếu không đạt "chỉ tiêu". Lúc này, lừa đảo không còn là "tội phạm mạng" theo nghĩa hẹp mà là tội phạm liên quan trực tiếp đến con người, kéo theo những hệ lụy về an ninh và nhân đạo.
Lừa đảo như một "dây chuyền sản xuất"
Ở những nơi ấy, lừa đảo được tổ chức như một quy trình sản xuất có hệ thống. Có người tuyển mộ qua mạng xã hội, có người soạn kịch bản và huấn luyện cách thao túng tâm lý, có nhóm kỹ thuật dựng trang web giả, ứng dụng giả, tổng đài giả. Có bộ phận hướng dẫn chuyển tiền và rút tiền, và có người phụ trách kỷ luật nội bộ.
Lừa đầu tư là một ví dụ phổ biến: nạn nhân được kéo vào nhóm chat "chuyên gia", được cho "ăn" vài khoản nhỏ để tạo cảm giác thắng, rồi bị đẩy vào khoản lớn và mất sạch.
Giả danh cơ quan công quyền là dạng lừa khác: nạn nhân bị dồn vào trạng thái hoảng loạn vì "liên quan vụ án", bị ép chuyển tiền "để xác minh" hoặc "nộp bảo lãnh".
Ngoài ra còn có lừa tình cảm, lừa tuyển dụng, lừa vay nóng... Điểm chung của chúng là được "đóng gói" thành quy trình có kịch bản, có chỉ tiêu, có bộ phận kiểm soát chất lượng. Khi tội phạm có quy trình, nó có thể được nhân bản liên tục.
Công nghệ đóng vai trò then chốt trong sự leo thang này. Trí tuệ nhân tạo được sử dụng để giả mạo giọng nói và hình ảnh. Chỉ vài chục giây ghi âm có thể biến thành "giọng người thân" kêu cầu cứu hoặc "giọng cán bộ" đọc lệnh bắt giữ. Dữ liệu cá nhân rò rỉ hoặc được mua bán trên thị trường ngầm giúp đối tượng tiếp cận nạn nhân đúng thời điểm, đúng điểm yếu của họ. Tự động hóa cho phép nhắn tin hàng loạt, sàng lọc mục tiêu, rồi "chuyển tuyến" sang người thật để thuyết phục, giống như một tổng đài chăm sóc khách hàng. Khi công nghệ biến lừa đảo thành "sản xuất hàng loạt", tốc độ lan truyền vượt lên trước tốc độ cảnh báo.
Hậu quả an ninh: Vượt ra ngoài mất tiền
Khi lừa đảo được tổ chức như vậy, hậu quả an ninh không dừng ở tiền bạc. Nó tạo ra bất ổn niềm tin - nền móng vô hình của trật tự xã hội. Người dân nghi ngờ cả những thông báo thật từ ngân hàng, từ cơ quan chức năng. Doanh nghiệp dè dặt với giao dịch số, ngại ký kết từ xa, ngại chia sẻ dữ liệu. Các đường dây nóng quá tải vì vừa phải xử lý vụ việc, vừa phải "giải độc" tin giả.
Một xã hội bị đẩy vào trạng thái cảnh giác thường trực sẽ tốn nguồn lực khổng lồ để phòng vệ: tăng chi cho điều tra, truyền thông cảnh báo, hỗ trợ nạn nhân, bảo mật hệ thống. Đó là cái giá an ninh - một chi phí không đo được bằng tiền, mà đo được bằng mức độ xáo trộn và suy giảm niềm tin vào kỷ cương.
Một khía cạnh khác là rửa tiền giúp lừa đảo "sống lâu". Dòng tiền lừa đảo được chuyển qua nhiều lớp trung gian: tài khoản "rác", ví điện tử, tiền kỹ thuật số, rồi tách nhỏ và gom lại. Khi tiền bẩn được "làm sạch", nó không chỉ là lợi nhuận; nó là nhiên liệu để mở rộng hoạt động, mua công cụ, thuê hạ tầng, và trong những trường hợp nguy hiểm hơn là tạo "vùng đệm" để mua chuộc hay né tránh truy cứu.
Nền tảng mạng xã hội và dịch vụ nhắn tin cũng bị đặt vào thế không thể đứng ngoài. Quảng cáo trực tuyến, tài khoản giả mạo và thuật toán đề xuất nội dung từng là con đường giúp các chiến dịch lừa đảo tiếp cận nạn nhân nhanh hơn cảnh báo. Một đường link độc lan đi chỉ trong vài phút; một video giả mạo "người nổi tiếng kêu gọi đầu tư" có thể chạm tới hàng trăm nghìn người trước khi bị gỡ. Khi mức độ lan truyền vượt quá năng lực phản ứng, rủi ro an ninh hình thành ngay trong không gian mạng.
Con đường phía trước: Từ "đánh điểm" đến cắt chuỗi
Ở cấp độ chính sách, phản ứng quốc tế đang dịch chuyển từ xử lý vụ việc sang tiếp cận hệ sinh thái. Nhiều cơ chế hợp tác nhấn mạnh chia sẻ dữ liệu, phối hợp phong tỏa dòng tiền, truy vết hạ tầng kỹ thuật và hỗ trợ điều tra xuyên biên giới. Cách tiếp cận này thừa nhận rằng bắt giữ tại chỗ chỉ là cắt phần ngọn; muốn triệt phải đánh vào "xưởng", vào "kho tiền", vào "đường tuyển mộ".
Tuy vậy, điểm nghẽn vẫn nằm ở sự không đồng đều và chậm nhịp của hệ thống. Khác biệt về pháp luật, tiêu chuẩn chứng cứ số, quy trình dẫn độ và mức độ sẵn sàng công nghệ khiến nhiều vụ việc kéo dài hoặc rơi vào bế tắc. Thu hồi tài sản xuyên biên giới tiếp tục là khâu yếu: tiền đã qua nhiều tầng trung gian trước khi kịp phong tỏa.
"Công nghiệp lừa đảo" ở Đông Nam Á phản ánh mặt trái của số hóa nhanh trong khi quản trị rủi ro và hợp tác quốc tế chưa theo kịp. Lừa đảo trực tuyến không còn có thể được xử lý như một hiện tượng bên lề. Khi nó đã phát triển thành một "công nghiệp ngầm" có quy mô khu vực, mọi sự chậm trễ trong thay đổi cách tiếp cận đều đồng nghĩa với việc để các mạng lưới tội phạm mở rộng.
Lời khuyên từ Trang Trắng: Để bảo vệ bản thân khỏi lừa đảo trực tuyến, hãy cảnh giác với những lời mời đầu tư đột ngột, các cuộc gọi giả danh cơ quan chính phủ, và đặc biệt là những yêu cầu chuyển tiền nhanh chóng. Luôn xác minh thông tin qua các kênh chính thức, không chia sẻ thông tin cá nhân với những người lạ, và sử dụng các công cụ tra cứu thông tin đáng tin cậy như Trang Trắng để kiểm tra số điện thoại hoặc thông tin liên hệ trước khi tương tác. Nếu bạn nghi ngờ là nạn nhân của lừa đảo, hãy báo cáo cho cơ quan chức năng ngay lập tức để được hỗ trợ kịp thời.